Tarihi ait olduğu yere iade etmek mümkün mü?: Dahomey belgeseline dadanıyoruz

Dadanizm newsletter duyuru (600 x 600 px)

Prömiyerini geçtiğimiz yıl Berlin’de yapan DAHOMEY belgeseli, Bergama, Efes ya da Troya’dan koparılan eserlerin hikayelerini düşündükçe bizlere tanıdık bir soruyu hatırlatıyor: “Tarihi ait olduğu yere iade etmek mümkün mü?” Ancak bu kez bu soru, Türkiye’den değil, Benin Cumhuriyeti topraklarından yükseliyor. Ve Berlinale’nin en prestijli ödülü Altın Ayı’yı kazanan DAHOMEY ile beyazperdeye taşınıyor.

DAHOMEY ile birlikte 74 yıllık Berlinale tarihinde Altın Ayı’yı son iki yılda üst üste belgeseller kazanmış oldu. Tam da burada aklımıza bir başka soru daha geliyor: Gördüğümüze ve duyduğumuza inanmanın giderek zorlaştığı, gerçekle kurmaca arasındaki ayrımın giderek silikleştiği bu post-truth çağında, belgesel izlemek zihinsel bir sığınak mı oldu? Bu soruyu uzmanlara bırakıp gözümüzü Altın Ayı’nın yanına bir de Oscar heykelciğini eklemeye niyetli olduğunu iki dalda shortlist’e kalarak gösteren DAHOMEY’e çeviriyoruz. Belli ki bu belgesel önümüzdeki günlerde adından çok daha fazla söz ettirecek.

Atlantics‘ten bildiğimiz ödüllü yönetmen Mati Diop, bu kez Paris’ten Benin Cumhuriyeti’ne uzanan tarihi bir yolculuğun peşine düşüyor. Bu yolculuğun en heyecan verici yönü, olayları tarihe kaydeden “tarafsız” bir belgesel bakış açısından daha fazlasını sunuyor oluşu.

“9 Kasım 2021, Dahomey Krallığı’na ait 26 değerli eşya vatanları olan bugünkü Benin Cumhuriyeti’ne gitmek üzere Paris’ten yola çıkacak. Bu eserler 1892’deki işgal sırasında Fransız sömürge birlikleri tarafından yağmalanan binlerce eser arasındaydı. 130 yıllık sürgünleri sona eriyor.”

“Önemli” tarihi detayları, karanlıkta parlayan dalgaların yüzeyinden okuduktan sonra, Fransa’dan Benin’e uzanan 68 dakikalık bir yolculuğa çıkıyoruz. Yüzeye bakınca yalnızca köklerinden koparılmış kültürel nesnelerin iadesi gibi görünen bu süreç, tıpkı Atlas Okyanusu gibi aslında derinlerinde çok daha fazlasını saklıyor. DAHOMEY, sömürgecilik tarihini yaşayanların seslerini ve perspektiflerini merkeze alan, sinematik bir yeniden anlatımın gücüyle yüzeydeki tarihi gerçeklerden çok daha fazlasını vadediyor.

Tabii ki bu etkileyici yaklaşımda, Mati Diop’un yaratıcı hayal gücünün payı büyük. Diop, Paris Quai Branly-Jacques Chirac Müzesi’nde sergilenen 26 kültürel nesnenin ait olduğu topraklara geri dönüşünü zengin bir hayal gücü ve sessiz olana ses verme stratejisiyle sunarak yalnızca tarihi bir olaya tanıklık etmeye değil, sanatsal ve insani bir deneyime ortak olmaya davet ediyor.

Yukarıda “kültürel nesne” dedik ama hemen düzeltiyoruz: Avrupalı müzeciler tarafından sayılarla adlandırılan nesneler, Afrika’da ruhu olduğuna inanılan varlıklardı. 26 numaralı nesne ise, aslında Kral Ghezo’nun ruhunu taşıdığına inanılan bir totem. İzleyici olarak karanlık bir nakliye kutusunda Paris’ten Afrika’ya doğru uzun, zorlu (ve evet, yine rızası alınmadan çıkılan) bir yolculuğa çıkan Kral Ghezo, Diop’un etkileyici sinematik anlatımı sayesinde 130 yıllık sessizliğini bozuyor ve adeta belgeselin anlatıcısı olarak yeniden “canlanıyor.” Müzedeki yıllarını, Afrika anılarını ve dönüş sürecine dair hislerini kendi dilinde dokunaklı bir anlatıya dönüştürüyor. Ancak bu anlatı, yer yer tekinsiz hisler de yaratıyor. Özellikle nakliye kutusunun kapağı kapandığında, göz gözü görmeyen karanlıkta bir anda kendimizi klostrofobinin sınırlarında buluyoruz. Neyse ki sonunda Benin’e vardığımızda bizi müzik, dans ve rengarenk sokaklar karşılıyor. Ancak bu coşku, içimizdeki ikircikli hisleri hemen yok edemiyor. Neden mi? Çünkü bu dönüş, yalnızca “kültürel nesnelerin iadesi” gibi görünen bir hikayeden çok daha fazlası. Ve Diop’un kamerası, Benin’e varıldığında yalnızca bir kutlamayı değil, bu dönüşümün yarattığı karmaşık duyguları ve sorgulamaları da yakalıyor.

Abomey-Calavi Üniversitesi’ndeki tartışmalarla bu hislerimiz daha da derinleşiyor. Diop’un kamerası, bu kez de kimlik, aidiyet ve modernleşme ekseninde çarpıcı bir hesaplaşmayı gözler önüne seriyor. Öğrenciler, bu eserlerin yokluklarında kendini yeniden inşa eden bir ülkenin onları nasıl karşılaması gerektiğini ve kültürel varlıkların iadesinin sömürgeciliğin yıkıcı etkilerini nasıl tamir edebileceğini sorgularken, birçoğu Afrika topraklarından “koparılan” binlerce eserden iade edilmek için yalnızca 26 tanesinin seçilmesini haklı bir şekilde eleştiriyor.  Kültürel mirasın iadesine dair tartışmaları yeniden alevlendiren belgeselin sonuna gelirken aradığımız cevapları bulamıyoruz ancak sorular havada asılı: Sömürgeci mirası hesaba katmadan bugünle gerçek bir bağ kurmak mümkün mü? Politik bir jest olarak görülebilecek bu adımın gerçek etkileri neler?  Ve tarihi ait olduğu yere iade etmek mümkün mü?