Boşan, boşan ben arkandayım: Gerçek hayattan dizilere, ‘boşanma’yı avukat Hande Kuday’la konuştuk
Beyaz camda boşanmaların artmasıyla aklımızda boşanmaya dair sorular da arttı. Gerçekten de toplumun nabzı tutuluyor ve bu bir furya mı yoksa televizyonun giderek tutuculaşmasının sonucu mu? Dramatik yapılardaki evlilik ve boşanma tercihleri toplumu okuyabilmemize olanak sağlıyor mu?
Dizilerde muhafazakar temsilinin önemli neferlerinden Kızılcık Şerbeti ve arkasından da Ömer dizisinde kadınlar, bu sezon bol bol boşanmayla yüzleşiyorlar. Boşanmayı ve televizyonda boşanmayı kadın ekseninde konuşabileceğimiz yegane isimle, avukat Hande Kuday’la konuştuk.
Boşanmak gerçekten bir ‘furya’ mı?
Günümüzde evliliklerin dinamikleri çok değişti, bununla beraber boşanmanın da dinamikleri değişti. Özellikle kadın ekseninde konuşursak, geçmişe göre evliliğin kutsallığı ve bu kutsallık baskısının “cefakar” ve “fedakar” kadın üzerinde olması kalktı. Bununla beraber çocuklar için boşanmamak miti yıkıldı. Çocuk için boşanmanın aslında bazen çok daha gerekli olabileceği, mutsuz bir evlilik içerisinde çocuk büyütmenin bir çocuğa verebileceği en büyük hasar olduğu fark edildi. Tabii ki hala boşanmak çok sınıfsal bir olgu, ekonomik güce ve belli bir sosyal çevreye sahip olmayan kadınlar hala o cendere içerisinde sıkışmış durumdalar.
Boşanmak sınıfsal, peki toplumdaki sosyal yapılar içerisinde de farklılık söz konusu mu? Mesela muhafazakar kadınların boşanma eğilimleri ne durumda?
Boşanma, çok büyük oranda kadının kararı ile gerçekleşiyor. Genelde bir erkek evliliği bitirmek istiyorsa bunun sebebi ikinci bir kadın oluyor çünkü erkek o düzende mutlu. Evlilik, erkeğin hayatını yani sosyal hayat ve iş hayatını gölgeleyen ve kısıtlayan bir kurum değil. Çocuğu olduğunda “çalışan baba” diye bir kavram içerisine hapsolmuyor fakat aynı durumda bir kadının çok daha farklı tercihler yapması gerekiyor. Muhafazakar kadınlar kendilerine “Boşanma kızım!” diyen ailelerine, seküler kadınlara göre daha zor rest çekiyorlar çünkü boşanma mazereti için çevre, majör bir sebebe ihtiyaç duyuyor. “Bu adam seni dövüyor mu? Aldatıyor mu? İçkisi var mı? Kumarı var mı?” Boşanma sebebi, bu dört büyüklerden birine girmiyorsa boşanmak çevreye açıklanabilir ve kabul ettirilebilir bir şey değil. Bu süreçte aile desteği ve çevre desteğine ihtiyaç varken maalesef muhafazakar kadınlar bu desteğe daha az ulaşabiliyor. “Dul bir kadın” olmak böyle bir toplumda büyük bir mücadele, e tabii ki sosyal çevre değiştikçe bu mücadelenin boyutları da değişiyor. Bütün bu saydığım parametreye rağmen, evet muhafazakarlar arasında da boşanma oranları çok daha arttı.
Muhafazakar ve seküler ayırımından dizilere gelirsek, ilk sezon kadar bayılarak izlemediğimiz Kızılcık Şerbeti ve yine 2. sezonunda olan Ömer’de, boşanmak kadınlar arasında çok yaygın. Bu iki dizinin muhazakar temsiliyetleri açısından benzeştiğini söylemek mümkün. Ömer’de bu temsiliyet Kızılcık Şerbeti’ndeki kadar keskin olmasa da karakterlerimizi bu çerçevede değerlendirebiliyoruz. Örneğin, Ömer’in ailenin geri kalanına göre daha katı dindar olduğunu söyleyebileceğimiz Tahir ile karısı Şükran boşanma arefesindeler, Ömer’in ablası Nisa da aynı şekilde. Kızılcık Şerbeti’nde Doğa boşandı, Kıvılcım tek celsede boşandı. Boşanma sırası diğer karakterlere de gelecek belli ki. Dizilerdeki bu boşanma akslarıyla ilgili ne düşünüyorsun?
Boşanmaların artmasında, dördüncü dalga feminizm dediğimiz şeyin etki alanının genişlemesinin payı büyük. Dizilerdeki temsillerin çoğu zaman yanıltıcı olduğunu düşünüyoruz ama bir yandan “Bunu tek yaşayan ben değilmişim, alternatif bir hayat kurmam mümkün” diyerek kurulan empatiyle aslında bir aydınlanma yaşanması söz konusu. Bir yandan “evlilik”, RTÜK’ün baskısıyla ortaya çıkmış dramatik bir hamle ve bütün diziler evlilik dışı seksi bu şekilde formüle etmek zorunda kaldı. Boşanma da bu dramatik öğenin bir parçası oluyor. Basit bir ayrılıkla çözülebilecekken artık işin içine mahkeme ve adliye koridorları giriyor. Eskiden televizyonda ilişki teması çok daha özgürce işlenebiliyordu. Mesela eski dizilerde şimdiki en büyük tabulardan biri kürtaj meselesi var, evlilik öncesi seks var… ve bunlar çok daha özgür yerlerden ele alınabiliyordu.
Kızılcık Şerbeti’nde, özellikle Nursema’nın değişimini ve ailesine rest çekişiyle beraber haklarını geri almasına tanık oluyoruz. Ömer dizisinde, benzer inceliklerde olmasa da, Şükran karakteri, bir işte çalışmasına ve hatta ehliyet almasına bile izin verilmezken boşanma ile beraber bunları da gerçekleştirme yolunda. Muhafazalar kadın temsillerinde bir boşanma hakkından söz edebilir miyiz?
Dizilerde bir kadının, özellikle başroldeki “makbul” bir kadının, boşanma talep edebilmesi için herkesçe kabul görecek sebepleri olması gerekiyor. Muhakkak aldatılması gerekiyor hatta. Bir başrol kadın, boşanma davası mücadelesine giriyorsa bu mücadeleyi çocukların velayeti eksenli vermeli bir de. Sadece çocuklarının velayetini almak istemeli ve bunun dışında maddi hiç bir talebi olmamalı. Mesela Doğa çocuğunun velayeti için bir savaşa giriyor oysa ortada belgelenebilir bir aldatma var. Bu sayede nafaka ya da tazminat alabilir ama bunlara asla tenezzül etmiyor, davadaki saçmalıklara hiç girmiyorum bile, çünkü Doğa “makbul” bir kadın karakter olmalı. Parada gözü olmamalı ve bunu belli etmek için de sadece çocuğunun velayetini talep etmeli. Oysa Doğa gerek Fatih’in manipülasyonları gerekse hamilelik ve doğum nedeniyle okulunu bıraktı, bir geliri yok. Nafaka talep etmesi için her koşul sağlanmış ama gözü parada pulda olan tamahkar kadın kalıbı aşılamamış. Bu oldukça tatsız bir mesaj çünkü zaten inanılmaz bir nafaka karşıtı lobi var. Kadınların boşanma sonrası hayata tutunmasını bir nebze kolaylaştıracak paralardan bile onları mahrum bırakmaya çalışan, nafaka alan kadını şeytanlaştıran ve de iktidar yanlısı basının yoğun desteğini alan bu bu lobinin manipülasyonları İstanbul Sözleşmesi’nin kalkmasında bile pay sahibi oldu. Bu yüzden bu temsiller önemli ve yer yer de maalesef tehlikeli.
Nursema ve Umut çifti ile ilgili ne düşünüyorsun? Boşanırlar mı?
Nursema ve Umut arasındaki muhafazakar ve seküler çatışmasına çok girmek istemediklerini düşünüyorum. Daha güvenli sularda yüzmek adına bunu ekonomik bir çatışmaya, sınıfsal farklılıklara döndürdüler birden. Bu arada yaratılan ekonomik dram da hiç gerçekçi durmamakta. Aslında Nursema ve Umut ikilisi dizideki kodları en doğru olan tek ilişki. Umut’un erkek olarak Nursema üzerinde bir tahakküm kurmak yerine kendi ayrı alanlarının olabileceği, istediği işte çalışabileceği gibi eşitlikçi bir ilişki dinamiği ortaya koyuldu. Tabii ki bu dinamik Ünal ailesi tarafından hiç hoş karşılanmadı ve Umut’u “geniş” bir erkek olarak tanımladılar. Nursema, Mihri karakterini kurtarmaya gittiğinde bile Umut umursamaz bir erkek olarak resmedildi ve yine bir erkeğin himayesi altına yani Ertuğrul’un koruması altına sokuldu. İlk sezondaki gibi kendi başına bir kadın olarak kahraman olmasına izin verilmedi.
Kızılcık Şerbeti RTÜK’ün radarından kaçabilmek için daha güvenli alanlara çekilirken özellikle kadın karakterlerin dönüşümüyle ilgili ne düşünüyorsun?
Doğa’nın dönüşümü oldukça farklı oldu. “Annesinin kızı” olmaktan uzak, daha farkındalıklı, kendi yaşam tarzındaki bir kadın için muhafazakarlığın nasıl bir cendere olabileceği ile ilgili bir aydınlanma yaşadı. Buna karşın Kıvılcım tam tersi oldu ve Ünal ailesinin dediği gibi “Ömer’le evlenince bambaşka bir kadın oldu” yani yumuşadı. Bu da şöyle bir tonda söyleniyor: adeta ehlileşti. Nursema’nın bir işte çalıştığı ortaya çıkan yemekte normalde ortalığı yakacak bir tirat atması gerekirken hiçbir şey yapmadı. Bize feminist olarak tanıtılmış Alev de, kadın dayanışması gösterebileceği bir yerde çok rahat bir şekilde “Herkesin aşkı Alev’i görene kadardır canım” dedi. Alev’in feministlik ölçütü şu an sadece “erkekler kapatılsın, güno, yeto” demek. Daha tutarlı olmasına alıştığımız Kızılcık Şerbeti ve karakterleri maalesef değişti.